Tragiczne losy brata marsza趾a Pi連udskiego - Adam Cissowski

 

„Nazywano go królem Ajnów”
Tragiczne losy brata marsza趾a Pi連udskiego


Bronis豉w Pi連udski

Bronis豉w Pi連udski to nie tylko starszy brat Józefa, ale wybitny naukowiec, antropolog i dzia豉cz spo貫czny w a sze軼iu krajach. Cho w Polsce zapomniany, na Dalekim Wschodzie uwa瘸ny jest za bohatera narodowego. Dzi瘯i jego badaniom nad ludem Ajnów, ocala ich j瞛yk oraz dziedzictwo kulturowe. – Zafascynowa豉 mnie jego umiej皻no嗆 zamiany niedoli i nieszcz窷cia w pozytyw – zauwa瘸 Danuta Onyszkiewicz, prawnuczka marsza趾a Pi連udskiego. 99. rocznica odzyskania niepodleg這軼i i 鄉ierci Bronis豉wa to okazja, by przybli篡 jego burzliwe losy.
By on trzecim z dziesi璚iorga dzieci, jakie urodzi造 si ma鹵e雟twu Józefa Wincentego Pi連udskiego z Mari z Billewiczów. Przyszed na 鈍iat 21 pa寮ziernika 1866 roku w rodzinnym maj徠ku swojej matki – Zuów na litewskiej 痂udzi.

To w po這穎nym na skraju malowniczej wsi dworze sp璠zi szcz窷liwe lata dzieci雟twa przerwane przez tragiczny po瘸r, który strawi ca造 maj徠ek. Rodzina Pi連udskich, nie maj帷 鈔odków na jego odbudow, zmuszona zosta豉 do przeprowadzki do Wilna. Tam m這dy Bronis豉w rozpocz掖 nauk w gimnazjum.

By blisko zwi您any ze swoim o rok m這dszym bratem – Józefem, z którym wspólnie za這篡li kó趾o samokszta販eniowe „Spójnia”. By豉 to odpowied na totaln rusyfikacj i niszczenie wszystkiego co polskie, co budzi這 naturalny sprzeciw niepokornych gimnazjalistów. Podczas jednego ze spotka grupy dosz這 nawet do burzliwej dyskusji wokó pytania: „kim jeste鄉y, Polakami czy Litwinami?” Przyj皻o, 瞠 litewskimi Polakami, a ich zadaniem jest podtrzymywanie tej polsko軼i bez wzgl璠u na konsekwencje.

Nie usz這 to uwadze carskiej policji, która zakaza豉 dzia豉lno軼i kó趾a oraz na這篡豉 surowe kary finansowe na jego za這篡cieli.

Jak brat z bratem

Bracia chodzili te do jednej klasy, ale Józef by nie tylko zdolniejszy od Bronis豉wa, ale mia od niego wi璚ej szcz窷cia. „Ten nie uczy si, ale mu pójdzie dobrze, jak i wszystkie poprzednie egzaminy. Szcz窷cie jego z niczym niezrównane” – pisa w swoim dzienniku o m這dszym Pi連udskim. Ró積ili si od siebie charakterem, Bronis豉w by powa積y i opanowany, Józef z kolei za weso造 i pe貫n rado軼i 篡cia. Starszy z braci pomaga te ojcu w prowadzeniu firmy doro磬arskiej.

Nied逝go po 鄉ierci matki, wyjecha on do Petersburga, gdzie zda egzamin na baka豉rza i rozpocz掖 studia prawnicze na tamtejszym uniwersytecie. Zetkn掖 si tam z silnie lewicow organizacj rewolucjonistów rosyjskich, do której nale瘸 m.in. Aleksander Uljanow, starszy brat W這dzimierza Lenina. Cz這nkowie stowarzyszenia o nazwie „Wola Ludu” przygotowywali zamach na cara Aleksandra III. Zamierzali do tego u篡 bomby wype軟ionej mieszanin strychliny z atropin, których zdobycie wzi掖 na siebie Bronis豉w.

Zsy趾a na Sachalin

Zamach si nie powiód i pech chcia, 瞠 w wyniku energicznego 郵edztwa ca豉 grupa wraz z Bronis豉wem Pi連udskim zosta豉 aresztowana. Pi耩 osób stracono (w tym brata Lenina – przyp. red.), a jemu wyrok 鄉ierci zamieniono na 15 lat katorgi i zes豉no na wysp Sachalin na Dalekim Wschodzie. – Po szcz窷liwych latach dzieci雟twa i m這do軼i, przysz豉 katastrofa 21. roku 篡cia – zauwa瘸 Krzysztof Jab這nka, historyk z Muzeum Józefa Pi連udskiego. M這dszego brata równie nie omin窸a kara i zosta skazany na pi耩 lat osiedlenia si na Syberii.

Bronis豉w maj帷 鈍iadomo嗆, 瞠 trafia do jednego z najgorszych miejsc dla zes豉鎍ów, pisa w li軼ie do ojca: „min窸o ju dla mnie przyjemne 篡cie, które porówna mog tylko do snu, przysz這 mi si obudzi w tak strasznych okoliczno軼iach, (...) 瘸l zaprzepaszczonych marze”. – Przyby na Sachalin w stanie g喚bokiego szoku po procesie i brutalnym transporcie – podkre郵a Jadwiga Rodowicz-Czechowska, japonistka i ambasador RP w Japonii 2008-2012. Pocz徠kowo pracowa przy wyr瑿ie lasu, a nast瘼nie jako cie郵a, zanim – jak t逝maczy historyk – „zorientowano si, 瞠 jest to cz這wiek wykszta販ony i inteligentny”.

Nowe obowi您ki i fascynacja nieznanym

Na Sachalinie brakowa這 wówczas ludzi z wykszta販eniem i znaj帷ych j瞛yk rosyjski, dlatego Pi連udski zwróci na siebie uwag miejscowych w豉dz, które skierowa造 go do pracy w kancelarii policyjnej. – Mimo, 瞠 by skaza鎍em, gubernator Sachalina pisa do niego listy, o tre軼i: „wielce szanowny Bronis豉wie, czy nie zechcia豚y przyj嗆 i mi pomóc” – przyznaje Kowalski. Polecono mu te przeprowadzenie obserwacji i napisanie pracy na temat klimatu na wyspie, co sko鎍zy這 si budow stacji meteorologicznej.

Dosz造 mu te nowe obowi您ki, poniewa zacz掖 naucza dzieci w szkole, czym zdoby zaufanie i sympati miejscowej ludno軼i. Ta z kolei wzbudzi豉 jego zainteresowanie, szczególnie rdzenny lud tej ziemi, przez Rosjan nazywany Niwchami. Ich 篡cie, kultura i religia by造 zupe軟ie nieznane Europejczykom, dlatego zacz掖 odwiedza ich osady oraz sporz康za notatki. T fascynacj zwyczajami i obrz璠owo軼i pog喚bi這 poznanie w 1891 roku Lwa Sternberga, rosyjskiego etnografa przebywaj帷ego równie na zes豉niu, który wprowadzi go w tajniki etnografii.

Wzi掖 pod lup Ajnów

Prowadz帷 swoje badania na po逝dniu wyspy, po raz pierwszy zetkn掖 si z Ajnami – spo貫czno軼i zamieszkuj帷 Sachalin i s御iednie Hokkaido od siedmiu tysi璚y lat. Do dzisiaj w豉軼iwie nie wiemy, sk康 pochodz, poniewa s odr瑿ni antropologicznie i j瞛ykowo od wszystkich ras. Ten najbardziej tajemniczy naród 鈍iata sta si przedmiotem dociekliwych bada Bronis豉wa Pi連udskiego. – Ajnowie zwrócili na niego uwag, gdy nie by typowym bia造m, który patrzy na nich jak na pó責zikich, lecz im wspó販zu, mimo 瞠 by mo瞠 w jeszcze gorszej sytuacji – podkre郵a Jab這nka.

W tym czasie zbiera kolekcje etnograficzne, fotografowa oraz zaj掖 si opracowaniem s這wników, czym wzbudzi zainteresowanie placówek naukowych w Petersburgu i W豉dywostoku, podejmuj帷 wspó逍rac z t ostatni. „Pokocha貫m tych mieszka鎍ów Sachalinu, jedynych tutaj ludzi, którzy 篡wili szczere przywi您anie do tego kraju, b璠帷ego miejscem ich zamieszkania od niepami皻nych czasów, a nienawidzonych przez tych, którzy utworzyli tutaj koloni karn – pisa Pi連udski.

Pomoc innym zmniejsza豉 w豉sne cierpienia

Anga穎wa si te bardzo w popraw ich bytu spo貫cznego. Uda這 mu si doprowadzi do budowy szko造 dla miejscowych dzieci, w której on uczy rosyjskiego, a one jego j瞛yka Ajnów. W ten sposób sta si uczniem swoich dzieci i wszed w 鈔odowisko Ajnów, które wch這n窸o go jako swojego przybranego syna. „Sprawia這 mi przyjemno嗆 niesienie rado軼i i nadziei na lepsz przysz這嗆 dla tych wspó逍lemie鎍ów, szczery 鄉iech bawi帷ych si dzieci, 透y wzruszenia w oczach dobrych kobiet to by balsam, który zmniejsza ci篹ar mojego losu” – pisa.

Uda這 mu si równie nauczy ich sadzenia ziemniaków, a tak瞠 soli z這wione ryby tak, 瞠by przetrwa造. – To by du篡 jego wk豉d, 瞠by ci ludzie przetrwali, bo inaczej poumieraliby z g這du - zauwa瘸 prof. Alfred F. Majewicz, j瞛ykoznawca i filolog.

W 1897 roku, po 10 latach zsy趾i Pi連udski zosta zwolniony z odbywania reszty kary. By豉 to nagroda za szczególne zas逝gi dla rozwoju rosyjskiej nauki. Cieszy si te du篡m powa瘸niem w鈔ód kulturoznawców, st康 propozycja obj璚ia posady kustosza muzeum we W豉dywostoku oraz zorganizowania pierwszej biblioteki na Syberii.

Ma鹵e雟two i dzieci

Prywatnie, ju jako wolny cz這wiek postanowi osiedli si w ajnuskiej wiosce Ajmura, w po逝dniowej cz窷ci Sachalina, której wójtem by Bafunka Kimura. To od niego wynaj掖 dom, w którym umie軼i swoj baz poznawcz. Bratanica wodza – Chuhsamma sta豉 si jego nauczycielk j瞛yka i obyczajów. Z czasem znajomo嗆 przerodzi豉 si w mi這嗆 i w rezultacie Pi連udski zawar z ni obrz璠owe ma鹵e雟two. Urodzi豉 mu te dwójk dzieci: syna Sukezo i córk Kyou.

Do bada nad kultur Ajnów powróci w 1903 roku, kiedy wraz z polskim pisarzem i podró積ikiem Wac豉wem Kajetanem Sieroszewskim uda si na wysp Hokkaido. Polscy badacze u篡li wówczas najnowocze郾iejszego fonogramu Thomasa Edisona, za pomoc którego nagrali na woskowych wa趾ach oko這 100 rozmów i 酥iewów ludno軼i tubylczej. Bronis豉w wykona równie 300 fotografii, które do dzisiaj stanowi unikalne 鈍iadectwo historyczne.

W jego bogatym dorobku etnograficznym znajduj si te s這wniki z ponad 10 tys. sów z j瞛yka ainu, 6 tys. z j瞛yka gilackiego oraz 2 tys. z j瞛yka orockiego i j瞛yka Mangunów oraz bogate opisy ich kultury i obyczajów. W swojej pracy pos逝giwa si nawet kamer filmow.

Rozstanie z rodzin, ale powrót do Europy

Rok pó幡iej wybuch豉 wojna japo雟ka-rosyjska, która uniemo磧iwi豉 mu powrót na Sachalin, poniewa granica wypad豉 na po逝dnie od wsi, któr zamieszkiwa. Ponadto Rosjanie podejrzewali go, 瞠 jest japo雟kim szpiegiem. Z drugiej strony, po 27 latach 篡cia na zes豉niu, nadarzy豉 si wreszcie okazja na powrót do Europy. Chcia ze sob zabra 穎n i dzieci. - Poprosi o zgod jej wuja Bafunk, który by opiekunem kobiety, ale ten stanowczo odmówi – mówi prof. Koichi Inoue, historyk z Uniwersytetu Hokkaido.

Mimo to Bronis豉w nie zrezygnowa z wyjazdu, chocia wiedzia doskonale, 瞠 prawdopodobnie ju nigdy nie zobaczy swojej ajnuskiej rodziny. – 皋na Pi連udskiego musia豉 by niezwyk陰 osob, nies造chanie wra磧iwa, wierna i bardzo zakochana w m篹u. Wynika to z listów pisanych do Bronis豉wa - zauwa瘸 dziennikarz Jacek Wan. Po pobycie w Japonii, gdzie by serdecznie witany, jesieni 1906 roku przez Stany Zjednoczone i Europ Zachodni dotar do Krakowa.

Zakopane ostatni przystani?

Nast瘼nie przeniós si do Zakopanego, gdzie prowadzi badania etnograficzne i kultury Podhala oraz wspó這rganizowa muzeum im. Tytusa Cha逝bi雟kiego. Zainicjowa te powstanie czasopisma naukowego, które przez lata znane by這 jako „Rocznik Podhala雟ki”. Prywatnie zamieszka z Mari 畝rnowsk, sympati z lat m這dzie鎍zych, wówczas 穎n carskiego urz璠nika. Nie przeszkadza這 im to w publicznym nazywaniu si ma鹵e雟twem, gdy bardzo chcieli by razem, bez wzgl璠u nawet na skandal, jaki tym wywo造wali.

Zakopane mia這 by zreszt ostatni przystani Bronis豉wa Pi連udskiego, jednak los chcia inaczej. W 1917 roku wyjecha do Szwajcarii, gdzie aktywnie w陰czy si w dzia豉lno嗆 polskich 鈔odowisk niepodleg這軼iowych. Stamt康 uda si do Pary瘸. Tam 17 maja 1918 roku niespodziewanie i w tajemniczych okoliczno軼iach uton掖 w nurtach Sekwany. 奸edztwo wskaza這 na samobójstwo jako przyczyn 鄉ierci, ale pozostawi這 wi璚ej niewiadomych.

Hipotezy dotycz帷e 鄉ierci

Podejrzewa si, 瞠 do tego dramatycznego kroku mog造 doprowadzi problemy zdrowotne, depresja b康 nag造 atak katalepsji, w wyniku którego przypadkowo wpad do rzeki. Istnieje te wersja, mówi帷a o tym, 瞠 w dniu 鄉ierci mia odwiedzi Sorbon i przedstawi francuskim naukowcom niektóre z wyników bada kultury rdzennych ludów wyspy Sachalin. Niemniej jednak Pi連udski zosta pochowany na cmentarzu w Montmorency pod Pary瞠m, a na zakopia雟kim P瘯sowym Brzyzku znajduje si jego symboliczna mogi豉.

Ma這 kto wie, 瞠 oprócz Bronis豉wa 瘸den z braci Pi連udskich nie doczeka si m瘰kiego potomka. Dzi瘯i temu obecnie w Japonii mieszka kilkunastu jego potomków, zarówno na Hokkaido, jak i w Yokohamie. Jednym z nich jest wnuk Bronis豉wa – Kazuyasu Kimura.

Adam Cissowski

Ogl康aj ca造 film „Bronis豉w Pi連udski – zes豉niec, etnograf, bohater”

26.10.2019r.
tygodnik.tvp

 
RUCH RODAKÓW: O Ruchu - Do陰cz do nas - Aktualno軼i RR - Nasze drogi - Czytelnia RR
RODAKpress: W skr鏂ie - RODAKvision - Rodakwave - Galeria - Animacje - Linki - Kontakt
COPYRIGHT: RODAKnet